TAT/TET/HTAT Exams: Understanding Sensation, Attention, and Perception | TAT/TET/HTAT પરીક્ષાઓ માટે સંવેદન, ધ્યાન અને પ્રત્યક્ષીકરણના મહત્વપૂર્ણ ઉપાયો

(a) ઉદ્દીપકની તીવ્રતા :

ઓછી તીવ્રતાવાળા ઉદીપકોની તુલનામાં વધુ તીવ્ર ઉદીપકો તરત જ ધ્યાન ખેંચે છે.
દા.ત., મકાનના ડોરબેલના અવાજ કરતાં 108 ઈમરજન્સી એમ્બ્યુલ્સનો સતત અને ઊંચી તીવ્રતાવાળો અવાજ સૌનું ધ્યાન ખેંચે છે.

(2) ઉદ્દીપકનું કદ

નાના કદના પદાર્થ કરતાં મોટા કદના પદાર્થ કે વસ્તુ ત્વરિત ધ્યાન ખેંચે છે.
જેમકે, પતંગ વેચતી દુકાને વિશાળ કદનો પતંગ અને દવાની દુકાને લટકાવેલી મોટા કદની કેપ્સુલ સૌનું ધ્યાન ખેંચે છે.

(3) ઉદ્દીપકની વિષમતા

ઉદીપકો પરસ્પર સમાન હોય તેના કરતાં વિરોધાભાસી હશે તો તે જલ્દીથી સૌનું ધ્યાન ખેંચે છે.
આળિકાના હબસી સાથે જતી ગોરી સ્ત્રી બધાનાં ધ્યાનનું આકર્ષણ બને છે.

(4) ઉદ્દીપકની ગતિશીલતા

સ્થિર પદાર્થ કરતાં ગતિશીલ ઉદ્દીપક જલદીથી લોકોનું ધ્યાન આકર્ષે છે.
સ્થિર ઉભેલા વાહનની તુલનાએ ગતિશીલ વાહન અને ડાળ પર બેઠેલા પક્ષી કરતાં ઊડતું પક્ષી કે આકાશમાં ઊડતું વિમાન તરત જ ધ્યાન આકર્ષે છે.

(5) ઉદ્દીપકમાં પરિવર્તન

પરિસ્થિતિમાં અચાનક આવતો ફેરફાર ધ્યાન આકર્ષવામાં અગત્યનો ભાગ ભજવે છે.
દા.ત., દરરોજ મોડી આવતી વ્યક્તિ કે ટ્રેન ક્યારેક સમયસર કે સમય કરતાં વહેલી આવે તો તે બધાનું ધ્યાન આકર્ષે છે.

(6) ઉદ્દીપકમાં નવીનતા

સર્વસામાન્ય સ્થિતિમાંથી કોઈક નવીન સ્થિતિ સર્જાય તો તે બધાનું ધ્યાન આકર્ષે છે.
દા.ત., દરરોજ પેન્ટ – શર્ટ પહેરીને આવતા શિક્ષક કોઈ દિવસ લેંઘો – ઝભ્ભો પહેરીને આવે તો તે પણ બધાનું ધ્યાન આકર્ષે છે.

(7) ઉદ્દીપકનું પરિવર્તન

એકના એક ઉદ્દીપકને વારંવાર રજૂ કરાય તો તે ધ્યાન આકર્ષે છે.
ચૂંટણી વખતે ટી.વી. કે રેડિયો પર અનેક વાર એક જ બાબત રજૂ થાય છે.
જેથી એકાદવાર હો લોકોના ધ્યાન પર આ વિગત આવી શકે છે.
આમ, પુનરાવર્તન એ ધ્યાન આકર્ષણનું એક પરિબળ બને છે.

(8) ઉદ્દીપકનો રંગ

આધુનિક સમયમાં સફેદ કે કાળા રંગ નહિ પણ ઘાટા – ઘેરા અને વિવિધ રંગોવાળી વસ્તુઓનો ઉપયોગ કરી લોકોના ધ્યાનને ઝડપથી આકર્ષવામાં આવે છે.
પોસ્ટરો, પુસ્તકોના મુખપૃષ્ઠ સુંદર રંગની કલાત્મક રીતે રજૂ થતાં ખરીદનાર તે વસ્તુ ખરીદવા વધુ પ્રેરાય છે.

વ્યક્તિલક્ષી નિર્ધારકો

(a) રસ કે અભિરુચિ

વ્યક્તિને જે બાબતમાં રસ હોય તેના પ્રત્યે તે વધારે ધ્યાન આપે છે.
રસ એ ધ્યાનની જનની છે. વ્યક્તિને કોઈ વસ્તુ કે ઘટના કે પદાર્થમાં રસ ન હોય તો ધ્યાનનું આકર્ષવું મુશ્કેલ છે.
દા.ત., સંગીતકારનું ધ્યાન ‘સુર’ તરફ ગયા વિના રહેતું નથી.
મનોવૈજ્ઞાનિકોના મતે રસ કે રુચિ ધ્યાન આકર્ષે એટલું જ નહીં, ધ્યાનને જકડી પણ રાખે છે. મેકડુગલ અભિરુચિને ‘અપ્રગટ ધ્યાન’ કહે છે.

(b) જરૂરિયાત

વ્યક્તિની જરૂરિયાત, વ્યક્તિની ક્રિયાની તીવ્રતા નક્કી કરે છે.
ભૂખ, તરસ, નિંદ્રા, જાતીયતા વગેરે શારીરિક પ્રેરણા માનવીનું ધ્યાન આકર્ષવામાં નિર્ણાયક બને છે.
ભૂખી વ્યક્તિ બીજાં અનેક દૃશ્યો જે આનંદદાયક હોય તેને અવગણીને પહેલાં ખાવાની ચીજવસ્તુ શોધવામાં મનથી વ્યસ્ત રહે છે.

(c) ટેવ

ટેવ કે વ્યસનને કારણે પણ વ્યક્તિનું ધ્યાન ખેંચાતું જોવા મળે છે.
બીડી, તમાકુની ટેવવાળી વ્યક્તિ અજાણ્યા વિસ્તારમાં પણ આવી વસ્તુઓ અને વ્યક્તિઓને શોધી લે છે.

(d) શિક્ષણ

શિક્ષણ પણ ધ્યાનમાં અગત્યની ભૂમિકા ભજવે છે.
જેનું જેવું શિક્ષણ તેનું તેવું ધ્યાન, ડૉક્ટરનું ધ્યાન દર્દી અને દવા તરફ જાય, જયારે બાંધકામ ઈજનેરનું ધ્યાન બાંધકામની વસ્તુઓ અને ઈમારતની નવીન રચના તરફ જાય છે.

(e) મનોશારીરિક સ્થિતિ

વ્યક્તિની શારીરિક, માનસિક સ્થિતિ વ્યક્તિના ધ્યાનને આકર્ષિત કરે છે.
કંઈપણ વાગવાથી થતો ‘ઘા’ અને તેનો દુઃખાવો વ્યક્તિના ધ્યાનને વારંવાર આકર્ષે છે. માનસિક તંગદીલી અને ચિંતા પણ ધ્યાનને અસર કરે છે.

પ્રત્યક્ષીકરણ : (અર્થ અને વ્યાખ્યા)

“આસપાસના જગત પ્રત્યે સભાન થવાની પ્રક્રિયા એટલે પ્રત્યક્ષીકરણ.”
“જેના દ્વારા આપણે પદાર્થોને તેમના યથોચિત્ત સ્વરૂપમાં ઓળખીએ છીએ તેને પ્રત્યક્ષીકરણ કહે છે.” – એચ. ઈ. ગેરેટ
“પ્રત્યક્ષીકરણ એવી પ્રક્રિયા છે જે દ્વારા આપણે આપણા પર્યાવરણમાંનાં ઉદ્દીપકોની તરેહનું સંગઠન અને અર્થઘટન કરીએ છીએ” – હિલગાર્ડ અને એટકિન્સન અને એટકિન્સન
“સંવેદનો દ્વારા જ્ઞાનેન્દ્રિયો પર અસર કરતા કોઈપણ પદાર્થ કે પરિસ્થિતિનું તત્કાલીન જ્ઞાન એટલે પ્રત્યક્ષીકરણ.” – કોલીન્સ અને ડ્રેવર

પ્રત્યક્ષીકરણની પ્રક્રિયા

• જ્ઞાનેન્દ્રિયો દ્વારા ઉદીપકનો અનુભવ થાય તે સંવેદન છે અને તેનું અર્થઘટન થાય તે પ્રત્યક્ષીકરણ છે.
• પ્રત્યક્ષીકરણમાં સંગઠનના નિયમો
• પ્રત્યક્ષીકરણમાં સંગઠનનું મહત્ત્વ છે. પ્રત્યક્ષીકરણમાં સંગઠનને સમજીએ તો ‘પદાર્થનો એક એકમ કે સમૂહ (સંગઠન)ના રૂપમાં અનુભવ અને અર્થઘટન કરીએ તે પ્રત્યક્ષીકૃત્ત સંગઠન છે.
• જર્મનીના સમષ્ટિવાદી મનોવૈજ્ઞાનિકો કોહલર, કોફકા અને વર્ધીમર જણાવે છે કે માનવીના મગજમાં સંપૂર્ણ સંગઠિત પ્રત્યક્ષીકરણ કરવાની શક્તિ રહેલી છે.

(a) સમાનતા

ભૌતિક રીતે સમાન હોય તેવા ઉદ્દીપકો પરસ્પર સંગઠિત થઈને ચોક્કસ જૂથ બનાવે છે.

(b) સમીપતા

સ્થળ અને કાળની દ્રષ્ટિએ પરસ્પર નજીક ગોઠવાયેલા ઉદીપકો સંગઠિત થઈને ચોક્કસ આકાર ઉપસાવે છે.
જેને એક એકમ સ્વરૂપે આપણે અર્થઘટિત કરીએ છીએ.

(c) સમાવેશકતા

પરસ્પર નજીક રહેલાં ઉદ્દીપકો અલગ – અલગ હોય તો પણ પરસ્પરમાં સમાઈ જાય છે અને સુંદર આકૃત્તિ તરીકે ઉપસી આવે છે.

(d) પૂરકતા

કેટલાક ઉદીપકો વચ્ચે પરસ્પર અપૂર્ણતા કે ખાલી જગ્યા હોવા છતાં આકૃત્તિને પૂર્ણ, બંધાયેલી કે અર્થપૂર્ણ સ્વરૂપમાં જોવાનું આપણું માનસિક વલણ આપણને ચોક્કસ આકારનું અર્થઘટન કરાવે છે.

(e) પૂરકતા

કેટલાક ઉદ્દીપકો વચ્ચે પરસ્પર અપૂર્ણતા કે ખાલી જગ્યા હોવા છતાં આકૃત્તિને પૂર્ણ, બંધાયેલી કે અર્થપૂર્ણ સ્વરૂપમાં જોવાનું આપણું માનસિક વલણ આપણને ચોક્કસ આકારનું અર્થઘટન કરાવે છે.

ઊંડાઈ અને અંતરનું પ્રત્યક્ષીકરણ

પ્રત્યક્ષીકરણ એ સંવેદન સાથે સંગઠિત થઈને જ્ઞાનાત્મક અનુભવ આપે છે.
તેમાં બે બાબતો પ્રત્યક્ષીકૃત્ત સંગઠનમાં વધારો કરે છે તે ઊંડાઈ અને અંતર.
લંબાઈ, પહોળાઈની જેમ ઊંડાઈ અને અંતર અંગેની સ્પષ્ટ સમજ મેળવવી જટિલ પ્રક્રિયા છે.

(1) અનેત્રીય સંકેતો

અનેત્રીય સંકેતની સમજ જોઈએ તો (1) નેત્રમણીનું (દગ્ગાચ) અનુકૂલન અને (2) કેન્દ્રીકરણ એ અનેત્રીય સંકેતો છે, જે શારીરિક સંકેતો છે. આ સંકેતોમાં કીકી દ્વારા નેત્રપટલ પર પડતી પ્રતિમાનો ઉપયોગ થતો નથી.

(અ) નેત્રમણીનું (દંગ્ગાચ) અનુકૂલન

દૂરના પદાર્થનું પ્રતિબિંબ મેળવવા નેત્રમણિ સંકોચાય છે.
અને તેની બર્હિગોળતા ઘટે છે. નજીકના પદાર્થનું પ્રતિબિંબ ઝીલવા નેત્રમણિ ફૂલે છે. જેથી તેની અંતર્ગોળતામાં વધારો થાય છે.
નેત્રમણિના સંકોચન – વિસ્તરણનું સમાયોજન આંખના સિલીયરી સ્નાયુની મદદથી થાય છે.
આ સંવેદન અંતરના પ્રત્યક્ષીકરણમાં મદદરૂપ બને છે.

(બ) કેન્દ્રીયકરણ

આસપાસના પદાર્થને જોવા માટે સર્વસામાન્ય આંખ ચારેય દિશામાં ફેરવી શકાય છે.
વળી એક આંખ બંધ કરી બીજી ખૂલ્લી આંખ ફેરવીએ તો બંધ આંખનો ડોળો તે જ દિશામાં ફરતો અનુભવાય છે.

(2) એકનેત્રીય સંકેતો

ઊંડાઈ અને અંતરના સંવેદન અને પ્રત્યક્ષીકરણમાં જ્યારે સંકેતો મેળવવા માટે એક જ આંખનો ઉપયોગ જરૂરી હોય ત્યારે આવા સંકેતોને એકનેત્રીય સંકેતો કહીએ છીએ.
એકનેત્રીય સંકેતો એટલે જયારે એક આંખ જોતી હોય ત્યારે કામ કરતાં પ્રત્યક્ષીકૃત્ત સંકેતો જે નીચે મુજબ છે. :

(a) અંતઃસ્થિતિ

કોઈપણ પદાર્થ અન્ય પદાર્થના દૃશ્યને અવરોધતો હોય તો પૂર્ણપણે જોઈ શકાતા પદાર્થ આપણાથી નજીક છે અને થોડો ઢંકાયેલો પદાર્થ આપણાથી દૂર છે એવા સંકેતો આપણને મળે છે. જેને અંતઃસ્થિતિ તરીકે ઓળખીએ છીએ.

(b) વાયુગત પારદર્શન

સામાન્ય રીતે પાસે રહેલા ઉદીપકની વિગતો અને બાહ્ય આકાર દર્શાવતી રેખાઓ સ્પષ્ટ દેખાય છે.
દૂરના ઉદીપકની બાહ્ય આકારની રેખાઓ અને વિગતો વાતાવરણની અસરને લીધે ધૂંધળી અને ઝાંખી દેખાય છે.

(c) રૈખિક પરિપ્રેક્ષ્ય

સમાન અંતરની રેખાઓ દૂર જતાં ક્ષિતિજ તરફ કોઈ બિંદુએ નેત્રપટ પર એકઠી થતી દેખાય તેને રૈખિક પરિપ્રેક્ષ્ય કહે છે.
દા.ત., રેલવેના બે પાટાઓ વચ્ચે ઊભા રહી દૂર સુધી નજર નાંખતા દૂરના અંતરે પાટા એકબીજાની નજીક આવતા દેખાય છે.
ચિત્રકારો પોતાના ચિત્રમાં સાપેક્ષ અંતર દર્શાવવા આ સંકેતોનો ઉપયોગ કરે છે.

(d) પ્રકાશ અને છાયા

હંમેશા પ્રકાશ ઉપરથી નીચે તરફ ગતિ કરે છે.
તેથી તમામ પદાર્થોના પડછાયા નીચે અને પાછળની તરફ પડતા જોવા મળે છે.
આ રીતે પ્રકાશ અને છાયા પદાર્થોના અંતરનો નિર્ણય લેવામાં નિર્ણાયક ભાગ ભજવે છે.

(e) સાપેક્ષ કદ

નેત્રપટ પર પદાર્થની પ્રતિમા નાની કે મોટી પડે છતાં આપણે પદાર્થનું પ્રત્યક્ષીકરણ પરિચય અને અનુભવને કારણે વાસ્તવિક સ્વરૂપમાં કરીએ છીએ.
પદાર્થ આપણાથી જેમ દૂર જતો જાય તેમ તેના કદમાં ક્રમિક પરિવર્તન આવે છે અને આ ક્રમિક પરિવર્તનમાં નજીકના પદાર્થની પ્રતિમા નેત્રપટ પર મોટી અને દૂરના પદાર્થોની પ્રતિમા નેત્રપટ પર નાની પડે છે.

(f) સપાટીની તરેહ અને ઢાળ

ઢાળ એટલે સપાટીમાં આવતું ધીમું પરિવર્તન.
સપાટીમાં આવતા આ ચડાવ કે ઉતાર દૂરના સંકેતો પૂરા પાડે છે.
સપાટી જેમ નજીક તેમ તેના પરના ખાડાટેકરા સ્પષ્ટ રીતે જોઈ શકાય છે.

દ્વિનેત્રીય સંકેતો

દૃષ્ટિ સંવેદનમાં કોઈપણ વ્યક્તિ જયારે ઉદ્દીપકને બે આંખો વડે જુએ છે ત્યારે તેના બંને નેત્રપટ પર પદાર્થની બે થોડી જુદી જુદી પ્રતિમા એક સાથે ઉપસે છે.
તેમ છતાં વ્યક્તિને એક જ પદાર્થનું પ્રત્યક્ષીકરણ થાય છે.
આ સ્થિતિને દૃષ્ટિ પ્રત્યક્ષીકરણમાં દ્વિનેત્રીય સંકેતથી ઓળખવામાં આવે છે.
જેમાં બેવડી પ્રતિમા અને દ્વિનેત્રીય વિષમતા એ બે પ્રકારો છે.

(1) બેવડી પ્રતિમા

જ્યારે પાસેની કોઈ વસ્તુ પર દૃષ્ટિને એકાગ્ર કરી તેની પાછળની બીજી વસ્તુ કે પદાર્થને જોવાનો પ્રયત્ન કરીએ તો પાછળના દૂરના પદાર્થની બે પ્રતિમા દેખાય છે.

(2) દ્વિનેત્રીય વિષમતા

દૃષ્ટિ સંવેદનમાં કોઈપણ પદાર્થ કે ઉદ્દીપકને નજીકથી જોઈએ ત્યારે બે આંખના નેત્રપટ પર પડતું જે તે ઉદીપકનું દૃશ્ય તદ્દન સમાન હોતું નથી. બંને દૃશ્યોમાં ભિન્નતા હોય છે. તેનું મૂળ કારણ બંને આંખો વચ્ચે લગભગ 2 થી અઢી ઈંચનું અંતર છે.
બંને આંખોના નેત્રપટમાં આવેલા પિત્તબિંદુઓના સ્થાન વચ્ચે પણ તફાવત હોય છે.

ડાબી આંખને દૃષ્ટિક્ષેત્રમાં રહેલ પદાર્થનો ડાબો વિસ્તાર થોડો વધારે દેખાય છે તે જ રીતે જમણી આંખને પદાર્થનો જમણો વિસ્તાર થોડો વધારે દેખાય છે. આ પરિસ્થિતિને ‘નેત્રપટીય વિષમતા’ કહે છે.