How to Improve Memory for TAT/TET/HTAT Exams: Tips to Prevent Forgetting | TAT/TET/HTAT માટે સ્મરણ શક્તિ કેવી રીતે સુધારવી: વિસ્મરણ રોકવાના ઉપાયો

સ્મૃતિ કે સ્મરણ એટલે શું ?

• સ્મરણ કે સ્મૃતિ આપણા મગજનું સૌથી મહત્ત્વનું કાર્ય છે. સ્મરણ વિના જીવનની કલ્પના થઈ શકે નહિ.
• સ્મરણના અભાવમાં કોઈ માનવી બીજા કોઈપણ માનવીને ઓળખી જ ન શકતો હોત. આપણે ભાષા પણ ન શીખી શક્યા હોત.
• સ્મરણ વિના માનવીનો ઈતિહાસ ન હોત અને તેથી કોઈ કૌશલ્યો જ ન હોત, કારણ કે બધા જ જ્ઞાનનો આધાર સ્મરણ પર છે.

સ્મરણની વ્યાખ્યા 

1. ‘સ્મરણ એટલે ભૂતકાળના અનુભવોને અર્થમય બને એ રીતે વર્તમાન પરિસ્થિતિમાં પુનઃ જાગ્રત કરવાની પ્રક્રિયા’ – બર્નહાર્ટ અને વિલિયમ જેમ્સ
2. ‘સ્મરણ કરવાનો અર્થ એ છે કે વર્તમાન સમયમાં એવી પ્રક્રિયાઓ દર્શાવવી કે રજૂ કરવી જેને આપણે અગાઉ ક્યારે શિખ્યા હતા.’ – હિલગાર્ડ અને એટકિન્સન
3. “સ્મૃતિ એવી માનસિક પ્રક્રિયા છે કે, જેના દ્વારા વ્યક્તિ પોતાની શીખેલી માહિતીઓને પોતાના જીવનકાળમાં ધારણ કરીને રાખે છે.” – લેકમેન અને બટરફિલ્ડ
4. ‘સ્મરણ એટલે શીખેલાનો સીધો ઉપયોગ.’ – વુડવર્થ
5. ‘સ્મૃતિ એટલે માહિતીના સંકેતાંકન, સંગ્રહ અને પુનઃપ્રાપ્તિની પ્રક્રિયા’ – સી. ટી. મોર્ગન

મનોવૈજ્ઞાનિકોએ સ્મૃતિનાં બે પાસાં દર્શાવ્યા છે. :

(1) વિધાયક પાસું અને(2) નિષેધક પાસું
મનોવૈજ્ઞાનિકોએ સ્મૃતિનાં બે પાસાંઓની સમજૂતી નીચે મુજબ છે.

સ્મૃતિના તબક્કાઓ

સંકેતાંકન (Encoding) (સ્મરણમાં મૂકવું)
સંગ્રહ (Storage) (સ્મરણમાં સાચવવું)
પુનઃપ્રાપ્તિ (retrieval) (સ્મરણમાંથી ફરીથી પ્રાપ્ત કરવું)

• સંકેતાંકન એવી પ્રક્રિયા છે કે, જેમાં ચોક્કસ બાબત કે સામગ્રી અંગેની સંવેદન છાપો સ્મૃતિમાં અંકિત થાય છે કે જેનો સંગ્રહ થઈ શકે.
• સંગ્રહની પ્રક્રિયામાં સંકેતરૂપે અંકિત થયેલી માહિતીની જાળવણી કે સંચય થાય છે.
• સ્મૃતિ રૂપે સંગ્રહિત થયેલી માહિતીને પુનઃચેતન સપાટી પર લાવવામાં આવે ત્યારે પુનઃપ્રાપ્તિની પ્રક્રિયા થાય છે.

સ્મૃતિના પ્રકારો

સ્મૃતિના પ્રકારો નીચે મુજબ છે.
(1) સાંવેદનિક સ્મૃતિ
(2) ટૂંકા ગાળાની સ્મૃતિ
(3) લાંબા ગાળાની સ્મૃતિ

સ્મૃતિના પ્રકારોની સમજૂતી નીચે મુજબ છે.

(1) સાંવેદનિક સ્મૃતિ

સંવેદન ઈન્દ્રિયો દ્વારા કોઈપણ માહિતી કે જ્ઞાન રજૂ થાય ત્યારે તાત્કાલિક તેની સ્મૃતિ સાંવેદનિક સ્મૃતિમાં સ્થાન પામે છે.
ધ્વનિ સાંવેદનિક સ્મૃતિની પ્રતિમાઓ આશરે બે સેકન્ડ સુધી અને દૃશ્ય સાંવેદનિક સ્મૃતિની પ્રતિમાઓ આશરે ૦.૩ સેકન્ડ સુધી સાંવેદનિક સ્મૃતિમાં ટકે છે.
સાંવેદનિક સંગ્રહ કે સાંવેદનિક રજિસ્ટરના બે પ્રકાર છે.
(1) દૃશ્ય પ્રતિમા સંબંધી (2) ધ્વનિ સ્મૃતિસંબંધી

(2) ટૂંકા ગાળાની સ્મૃતિ

સાંવેદનિક સ્મૃતિમાંની જે માહિતી પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવે તે માહિતી ટૂંકાગાળાની સ્મૃતિમાં આવે છે.
ટૂંકાગાળાની સ્મૃતિમાં સાંવેદનિક છાપ વીસ કે ત્રીસ સેકન્ડ સુધી જ સંચિત થાય છે.
મનોવૈજ્ઞાનિકોના અભ્યાસો દર્શાવે છે કે સામાન્ય વ્યક્તિનો તાત્કાલિક સ્મૃતિ વિસ્તાર 7 + 2 હોય છે.
અર્થાત્ કે વ્યક્તિ વધુમાં 7 + 2 = 9 સુધીના અંકો અને ઓછામાં ઓછા 7 – 2 = 5 સુધીના અંકોનું પુનરાવહન ઝડપથી કરી શકે છે.
માહિતી એકમોની મર્યાદા દૂર કરવા માટે જયોર્જ એ મિલરે સામૂહિકરણની પ્રયુક્તિ દર્શાવી છે.

(3) લાંબા ગાળાની સ્મૃતિ

જે સ્મૃતિતંત્રમાં માહિતીનો સંગ્રહ કરવાની ક્ષમતા 20 થી 30 સેકન્ડથી વધુ હોય તો તેને લાંબાગાળાની સ્મૃતિ કહે છે.
ટુલવિંગ લાંબાગાળાની સ્મૃતિને ત્રણ વિભાગમાં વહેંચે છે.
(i) ઘટનાત્મક સ્મૃતિ (ii) અર્થાત્મક સ્મૃતિ (iii) રીતિલક્ષી સ્મૃતિ

(i) ઘટનાત્મક સ્મૃતિ

• ઘટનાત્મક સ્મૃતિમાં અનુભવોની આત્મકથાત્મક હકીકતોનો સમાવેશ થાય છે. 
• આ સ્મૃતિ એક સંપૂર્ણ રોજનીશી છે.

(ii) અર્થાત્મક સ્મૃતિ

• અર્થાત્મક સ્મૃતિમાં વિશિષ્ટ અનુભવોના સંદર્ભ વિના હકીકતો અને પ્રત્યયોના અર્થ વિશેના બિનવૈયક્તિક જ્ઞાનનો સમાવેશ થાય છે.
• અર્થાત્મક સ્મૃતિને ‘સામાન્ય જ્ઞાનની સંગઠિત સ્મૃતિ પણ કહે છે.

(iii) રીતિલક્ષી સ્મૃતિ

• કોઈપણ કૌશલ્યપૂર્ણ કાર્ય કઈ રીતે કરવું તેની સ્મૃતિને ‘રીતિલક્ષી સ્મૃતિ’ કહે છે. રીતિલક્ષી સ્મૃતિ એ કૌશલ્યયુક્ત સ્મૃતિ છે.
• ચેતાતંત્રના શારીરિક પુરાવાઓ અનુસાર લાંબાગાળાની સ્મૃતિ અને ટૂંકાગાળાની સ્મૃતિ એવાં બે પ્રકારનાં સ્મૃતિતંત્ર છે, જે અલગ અલગ નિયમો અને સિદ્ધાંતો દ્વારા નિર્ધારિત હોય છે.

ટૂંકાગાળાની સ્મૃતિ અને લાંબાગાળાની સ્મૃતિનો તફાવત

ટૂંકાગાળાની સ્મૃતિ અને લાંબાગાળાની સ્મૃતિનો વચ્ચેનો તફાવત નીચે મુજબ છે.

વિસ્મરણની વ્યાખ્યા

વિસ્મરણની વ્યાખ્યાઓ નીચે મુજબ છે.

1. ‘વિસ્મરણ એ એક નિષ્ક્રિય માનસિક પ્રક્રિયા છે.’ – એબિંગહોસ
2. ‘વિસ્મરણ એ એક નિષ્ક્રિય માનસિક પ્રક્રિયા નથી, પરંતુ એક સક્રિય માનસિક પ્રક્રિયા છે.’ – મિલ્ટન, મુલર, જેન કિત્સ, ડેલન બેક
3. ‘ધારણની અસફળતા અથવા ગ્રહણ કરેલી સામગ્રીના પુનરાવહનની અસફળતા એટલે વિસ્મરણ.’ – નોર્મન

વિસ્મરણના નિર્ધારકો

1. સંકેતાંકનની નિષ્ફળતા

• સ્મૃતિનો પ્રથમ તબક્કો સંકેતાંકનનો છે. સંકેતાંકન એ સંગ્રહની પૂર્વશરત છે.
• કેટલીકવાર સંકેતાંકનની નિષ્ફળતાને કારણે સ્મૃતિની વિગતોનો સંગ્રહ થતો નથી અને વિસ્મરણ થાય છે.

2. સંગ્રહની નિષ્ફળતા

• લાંબાગાળાની સ્મૃતિમાં માહિતીનો સંગ્રહ ન થવાને કારણે અથવા સંગ્રહનો હ્રાસ (નાશ) થવાને કારણે વિસ્મરણ થાય છે.
• સંગ્રહનો નાશ થવાનું કારણ અનુપયોગ છે.
• સ્મૃતિમાં જે માહિતીનો સંગ્રહ થયો હોય તે માહિતીનો સતત ઉપયોગ કરવામાં આવે તો તેનું વિસ્મરણ થતું નથી.

3. પુનઃપ્રાપ્તિની નિષ્ફળતા

• કેટલાક ઘટકો શીખેલી સામગ્રીની પુનઃપ્રાપ્તિમાં અવરોધક બને છે, જેથી વિસ્મરણ થાય છે.
• પુનઃપ્રાપ્તિની નિષ્ફળતા માટે કેટલીક વાર યાદ કરવાનો સંદર્ભ પણ જવાબદાર હોય છે.

સ્મૃતિ અવરોધ એટલે શું ? તેના પ્રકારો :

• વિસ્મરણનું સૌથી મોટું કારણ સ્મૃતિ અવરોધ છે.
• શીખ્યા પહેલાંની કે શીખ્યા પછીની કોઈ બાબત કે માહિતી શીખેલી કોઈ બાબત કે માહિતીનું સ્મરણ કરવામાં અવરોધરૂપ બને ત્યારે તેને ‘સ્મૃતિ અવરોધ’ કહે છે.
• વિસ્મૃતિના ‘અવરોધ’નાં સિદ્ધાંત મુજબ કોઈ પણ નવું શિક્ષણ લેતાં પહેલાં કે પછી થતા અનુભવો નવા શિક્ષણની સ્મૃતિમાં અવરોધરૂપ બને છે.
• આ પ્રકારના સ્મૃતિ અવરોધ બે પ્રકારે થાય છે. :
• (1) પૂર્વક્રિયા અવરોધ અને (2) અનુક્રિયા અવરોધ

(1) પૂર્વક્રિયા અવરોધ

• એક પ્રકારનું શિક્ષણ મેળવ્યા પછી લગભગ સમાન હોય એવી બીજી શિક્ષણની સામગ્રી શીખવામાં આવે ત્યારે શિક્ષણની સમાનતાના કારણે કોઈ એક સામગ્રીનું વિસ્મરણ થાય છે.
• જો પહેલાં પ્રાપ્ત કરેલ શિક્ષણ સામગ્રીના પુનરાવહનમાં પછીની શિક્ષણસામગ્રી અવરોધ પેદા કરે તો ‘પૂર્વક્રિયા અવરોધ’ થયો કહેવાય.
• દા.ત., તમારા ઘેર આવેલ મહેમાન તેમનું સરનામું જણાવે અને પછી તરત જ ટેલિફોન પર બીજી કોઈ વ્યક્તિ પોતાનું સરનામું જણાવે ત્યારે મહેમાનને આપેલા સરનામાનું વિસ્મરણ થાય, તો તેને ‘પૂર્વક્રિયા અવરોધ’ કહેવાય.
• જેને કિત્સ અને ડેલન બેકેના પ્રયોગ પરથી જાણવા મળ્યું કે ‘ઊંઘ’ પૂર્વે લીધેલા શિક્ષણને ઓછામાં ઓછી અસર કરે છે.

(2) અનુક્રિયા અવરોધ

• જો પછીની માહિતીના પુનરાવહનમાં અગાઉ બનેલો બનાવ અવરોધ ઊભો કરે તો તેને ‘અનુક્રિયા અવરોધ’ કહે છે. ઉપરના ઉદાહરણમાં ટેલિફોન પર આપવામાં આવેલા સરનામાનું વિસ્મરણ થાય તો ‘અનુક્રિયા અવરોધ’ થયો કહેવાય.
• એક જ સમયગાળામાં એકસાથે બે વિષયોનો અભ્યાસ કરવાનો હોય અને બંને વિષયો એકબીજાથી ભિન્ન હોય, અરરોધની તો અવરોધની અસર ઓછી થાય છે.
• અન્ડરવુડના જણાવ્યા અનુસાર બે અનુભવો વચ્ચેનું માહિતીનું સામ્ય અવરોધ વધારે છે.
• અવરોધની અસર ઓછી કરવા માટે અભ્યાસ પછીના વિરામના સમયમાં ‘ઊંઘ’ લેવી જોઈએ અથવા તદ્દન જુદા જ પ્રકારની પ્રવૃત્તિ કરવી જોઈએ.

સ્મૃતિ સુધારણાની પ્રયુક્તિઓ :

મનોવૈજ્ઞાનિકોએ સ્મૃતિ સુધારણા માટે અનેક સંશોધનો અને અભ્યાસો કર્યાં છે. જે નીચે પ્રમાણે છે :

1. ગોઠવણી

• દરેક બાબત યથાસ્થાને હોય તેનું નામ ‘ગોઠવણી’ વ્યક્તિ શીખેલી બાબતોની પુનઃપ્રાપ્તિ લાંબાગાળાની સ્મૃતિમાંથી કરે છે.
• લાંબાગાળાની સ્મૃતિમાં સામગ્રી કે માહિતીને સંગ્રહીત કરવા માટે ગોઠવણી થતી હોય છે અને તે ગોઠવણી અનુસાર તે સામગ્રી કે માહિતી યાદ રહેતી હોય છે.
• દા.ત., બાર માસનાં નામ, અંગ્રેજી એબીસીડીનાં અક્ષરો વગેરે આપણને તરત જ પુનઃપ્રાપ્ત થાય છે. કારણ કે, સ્મૃતિમાં આ માહિતીની ગોઠવણી થયેલી છે.

2. અતિશિક્ષણ

• કોઈપણ સામગ્રી કે માહિતીને સંપૂર્ણ શીખ્યા બાદ જો તેનો મહાવરો સતત ચાલુ રાખવામાં આવે, તો તેને ‘અતિશિક્ષણ’ કહે છે.
• કોઈપણ બાબતને વારંવાર યાદ કરવામાં આવે, તો તેને ‘અતિશિક્ષણ’ કહેવાય.
• અતિશિક્ષણ અંગેના એબિંગહોસ અને કુગરના પ્રાયોગિક અભ્યાસોએ જણાવ્યું છે કે, અતિશિક્ષણના કારણે શીખેલી સામગ્રીનો સંગ્રહ લાંબા સમય સુધી જળવાઈ રહે છે અને પરિણામે સ્મૃતિ વધુ દ્રઢ બને છે.
• ગણિતના આંક, કવિતાઓ, સંસ્કૃતનાં રૂપો વગેરે એકવાર શીખ્યા પછી તેને વધારે લાંબા સમય સુધી દરરોજ યાદ કરવામાં આવે તો અતિશિક્ષણના લીધે તેની સ્મૃતિ લાંબા સમય સુધી ટકી રહે છે.

3. અંતરીકૃત વિરુદ્ધ સળંગ પદ્ધતિ

• શીખવાની સામગ્રી કે માહિતીનો સળંગ એટલે કે એક જ બેઠકે અભ્યાસ કરવાને બદલે જો થોડા થોડા સમયને અંતરે જુદી જુદી બેઠકોમાં અભ્યાસ કરવામાં આવે, તો શીખવાની સામગ્રી ઝડપથી શીખી શકાય છે.

4. મનન વિરુદ્ધ પુનઃવાચન

• અભ્યાસ સામગ્રીને લાંબા સમય સુધી સ્મરણમાં રાખવા માટે ‘મનન’ ખૂબ જ મદદરૂપ થાય છે.
• પુનઃવાચન કરવાને બદલે શીખેલી સામગ્રીનું ‘મનન’ કરવાથી સ્મૃતિ સુધારી શકાય છે.
• મનન કરવું એટલે વાંચેલી સામગ્રીને મનમાં ફરીથી યાદ કરવી.
• મનનથી ક્યા મુદ્દાઓ યાદ નથી.
• ક્યા મુદ્દાઓ બરાબર સમજી શક્યા નથી વગેરેનો ખ્યાલ આવે છે.
• એ.આઈ. ગેટ્સના અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું કે જેઓએ પોતાના અભ્યાસમાં પુનઃવાચનની ટકાવારી 20 ટકા રાખી હતી અને મનનની ટકાવારી 80 ટકા રાખી હતી તેઓ બે થી ત્રણ ગણું વધારે પુનરાવહન કરી શક્યા હતા.
• પોસ્ટ મેન અને ઈગને જણાવ્યું છે કે, અભ્યાસ કરતી વખતે મનનમાં વધુ સમય ફાળવવાથી વધુ લાભ થાય છે.
• મનન વ્યક્તિને અભ્યાસમાં વધુ સક્રિય બનાવે છે.

5. પ્રથમ અક્ષર પ્રયુક્તિ

• મોટાભાગના વિષયોમાં આ પ્રયુક્તિનો વ્યાપક રીતે ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
• આ પ્રયુક્તિમાં યાદ રાખવાની વિભાવનાઓના પ્રથમ અક્ષર લઈ તેને જોડવામાં આવે છે. દા.ત., મેઘધનુષ્યના સાત રંગોને યાદ રાખવા માટે ‘જાનીવાલીપિનારા’નો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

સ્મૃતિ સુધારણાના બે ઉપાયો છે :

(1) સ્મૃતિ સુધારણા પ્રયુક્તિઓ અને (2) PQRST પદ્ધતિ
સ્મૃતિ સુધારણાના બે ઉપાયોની સમજૂતી નીચે મુજબ છે.

(2) PQRST પદ્ધતિ

અમેરિકાની ઓહાયો યુનિવર્સિટીના મનોવૈજ્ઞાનિક થોમસ અને રોબિન્સને આ પ્રયુક્તિ વિકસાવી છે. તેમાં પાંચ ક્રિયાઓને લગતા શબ્દોના પ્રથમ અક્ષરો છે.
(i) પૂર્વદર્શન (Preview)

• કોઈપણ બાબતોનો અભ્યાસ કરતા પહેલાં અભ્યાસના મુદ્દાઓનું અવલોકન કરવું જરૂરી છે.
• આ માટે એ વિષયમાં સમાયેલા મુખ્ય મુદ્દાઓની સમજ મેળવવી જોઈએ.
• જેથી, વિષયની પ્રાથમિક સમજ મળી જાય.
• આ મહાવરો અભ્યાસની સામગ્રીની રૂપરેખા મેળવવામાં અને ચર્ચા કરેલા વિવિધ મુદ્દાઓને સંગઠિત કરવામાં મદદરૂપ થાય છે.

(ii). પ્રશ્ન (Question)

• પૂર્વાવલોકન બાદ તેમાં ઉપસ્થિત થતાં પૂરક પ્રશ્નોની નોંધ કરવી જોઈએ. આ પ્રશ્નોનોંધ વિષયને વિશદપણે સમજવામાં ઉપયોગી થાય છે.

(iii). વાંચન (Reading)

• અભ્યાસની પૂર્વતૈયારી થાય પછી ધીરજપર્વક અભ્યાસની શરૂઆત કરવી જોઈએ.
• અભ્યાસની વિગતોનું વાંચન કરવું જોઈએ.
• આ વાચનની સાથે સાથે પૂર્વતૈયારીની નોંધના સંદર્ભમાં અભ્યાસનોંધ તૈયાર કરવી જોઈએ.

(iv). ‘સ્વ’ પઠન (Self – Recitation)

• વાચન પછી સમગ્ર માહિતીને લખી જાઓ. આમ, સમગ્ર વિષયવસ્તુ અર્થપૂર્ણ બને એટલે તેને ‘સ્વ’ પઠન અથવા ‘મનન’થી સ્મૃતિમાં દઝ કરવા જોઈએ.
• આ તબક્કે નિષ્ક્રિય વાચન કરતાં સક્રિય ‘સ્વ’ પઠન વધુ અસરકારક બને છે.

(v). કસોટી

• અભ્યાસના અંતે વિષયવસ્તુના મુદ્દા અંગે તમારા જ્ઞાન અને સમજની કસોટી કરો.
• આમ, અભ્યાસની આ પદ્ધતિ વાચન, સ્મૃતિ સંગઠન અને વિસ્તારને વધુ અસરકારક બનાવે છે.

સ્મરણ અને વિસ્મરણ પ્રકરણમાંથી પુછાતા પ્રશ્નો Tat/Tet/Htat પરીક્ષાઓ માટે ઉપયોગી MCQS

મોકટેસ્ટ Tat/Tet/Htat પરીક્ષાઓ માટે

Best Human Development Mock Test for Tat/Tet/Htat Exams | Tat/Tet/Htat પરીક્ષાઓ માટે સ્મરણ અને વિસ્મરણ મોક ટેસ્ટ